متحیرکنندهترین سازهها نیز همانند سازههای معمولی، از مشتی خاک و آجر تشکیل شدهاند اما نکتهای که باعث برجسته شدن آنها نسبت به سایر رقبایشان میشود، هنر و نبوغ معمار خالق آنها میباشد. علم معماری بیش از حد تصور با هنر گره خورده است و تصورات هنرمندانه یک معمار است که منجر به خلق بناهای خارقالعاده میشود. در اصل این هنر معمار است که به یک ساختمان روح میبخشد و آن را از یک سازه پوچ و سنگی به یک سازه محرک و پویا تبدیل میکند. بانو زاها حدید یکی از نوابغ علم معماری در زمینه سازههای منحصربفرد بودند که به واسطه طراحیهای هنرمندانه و خاص خود توانستند حسابی مشهور شوند.
در این مقاله مجموعه 🍃 ایده سبز قصد دارد تا به سراغ بررسی سبک و آثار بجای مانده از این نابغه معماری برود و شما را با منحصربفردترین سازهها آشنا کند.
بیوگرافی زاها محمد حدید ملقب به معمار کاغذی
بانو زاها محمد حدید Zaha Mohammad Hadid زادۀ سی و یکم اکتبر سال 1950 در بغداد است. ایشان در یک خانواده متمول چشم به جهان گشود و سالهای تحصیل خود را در بهترین مدارس واقع در سوئیس و انگلستان سپری کرد.
پس از مدتی زاها محمد حدید برای تحصیلات دانشگاهی خود به بیروت بازگشت و پس از کسب مدرک معماری خود از دانشگاه آمریکایی بیروت، در سال 1972 برای قدم گذاشتن در کالج تخصصی معماری، راهی لندن شد. پس از پایان تحصیلات، بانو حدید با یکی از استادان برجسته خود به نام رم کلهاس، شروع به همکاری کرد و اولین طراحیهای مبتکرانه خود را به دنیای معماری وارد کرد.
با اینکه طراحی های زاها حدید در ابتدا، به دلیل پیچیدگی و نوآوریهای بیسابقهاش، قابلیت اجرایی نداشتند و تنها در قالب نقاشیهای معماری باقی میماندند، اما او هیچگاه از آرزوهای خود دست نکشید. او در آن زمان به عنوان "معمار کاغذی" شناخته میشد، زیرا طراحیهایش بیشتر در دنیای خیال و ایدهها محدود میماند.
اما پس از آشنایی با پیتر رایس، مهندس ایرلندی، زاها حدید توانست طرحهایش را به دنیای واقعی وارد کند و پروژههای شاخص و شناختهشدهای را به اجرا درآورد.
زاها حدید با طراحیهای منحصر به فردش، که شامل خطوط منحنی و ساختارهای پرتحرک بود، همواره به معماری معاصر تحولی بنیادین بخشید. آثار زاها حدید ، از جمله مرکز هنرهای نمایشی گوانگژو، موزه هنرهای معاصر ریو دو ژانیرو و ساختمانهای شهرداری لندن، نمونههایی از کارهای برجسته و خلاقانهاش هستند که مرزهای طراحی معماری را جابهجا کرد.
در سال ۲۰۰۴، زاها حدید به عنوان اولین زن در تاریخ معماری، جایزه پریتزکر را دریافت کرد. این جایزه معتبرترین افتخار در عرصه معماری است و به دلیل نوآوریهای چشمگیر و تأثیرگذاری که در دنیای معماری داشت، به او تعلق گرفت.
او در ۳۱ مارس ۲۰۱۶ بر اثر حمله قلبی در بیمارستانی واقع در میامی آمریکا درگذشت، اما نام و آثارش همچنان در دنیای معماری تأثیرگذار باقی مانده است. معماری های زاها حدید با طراحیهای جسورانه و بدون مرز خود، همواره یکی از بزرگترین الهامبخشها برای معماران نسلهای آینده خواهد بود.
آشنایی با اصول معماری زاها حدید
طراحیهای زاها حدید از اصول و قواعد هنرمندانه و انتزاعی این معمار پیروی میکنند و قوانین علم معماری جای زیادی در طرحهای بلندپروازانه این بانوی معمار ندارند. به منظور درک بهتر سبک معماری زاها حدید در ادامه به بررسی اصول کلی در طراحیهای ایشان خواهیم پرداخت.
به نقل از سخنان معماران بزرگ، معماری چیزی فراتر از ایجاد ساختارهایی کاربردی است؛ آنها باور دارند که معماری باید به عنوان یک زبان بصری به ارتباط انسانها با فضا و طبیعت کمک کند. زاها حدید نیز همواره با تکیه بر این اصول، در جستجوی فرمهایی پویا و غیرمتعارف بود که بتوانند تجربهای منحصر به فرد برای انسانها خلق کنند.
🔻 هنجارشکنی
در اولین نگاه به آثار زها حدید، به راحتی متوجه اشکال خاص و خارج از قاعده آنها خواهید شد. هنجارشکنی اصلیترین ویژگی طرحهای پیشنهادی زاها محمد حدید است و این مورد به وضوح در سازههای خلق شده توسط ایشان، همانند ساختمان مرکز فرهنگی حیدر علی اف واقع در آذربایجان، قابل مشاهده است.
🔻 استفاده از هندسه تهاجمی
در اکثر طراحیهای زاها حدید، سازهها دارای اشکال هندسی با زوایای تند میباشند و همین موضوع سبب شده است تا ظاهری خشن و تقریباً غیرنرمال پیدا کنند. شاید برایتان جالب باشد که بدانید اساتید حدید بر همین اساس به وی لقب «معمار 89 درجهای» دادند چرا که در هیچ یک از طراحیهای حدید یک زاویه قائم به چشم نمیخورد! پروژه طراحی و اجرای بندر آنتورپ واقع در کشور بلژیک، این اصل را به خوبی نشان میدهد.
🔻 الهام از سبک بروتالیست
در برخی از سازههای خلق شده بر اساس معماری زاها حدید، ردپایی از سبک بروتالیست دیده میشود. ظاهر خشن و سرد سازهها، مونوکوروم بودن آنها و اشکال هندسی گوشه دار ساختمانها، همه و همه از برجستهترین ویژگیهای معماری بروتالیسم هستند که به وضوح میتوانیم آنها را در آثار زها محمد حدید ببینیم.
در اینجا میتوانید با مطالعه مقاله آشنایی با سبک بروتالیست این سبک را بیشتر بشناسید
موزه بتنها واقع در ارتفاعات کوه corones در ایتالیا، یکی از خارقالعادهترین طراحیهای زاها حدید است که با ترکیب سبک بروتالیست، منظرسازی و ایدههای خاص زاها، به زیبایی هرچه تمامتر به اجرا درآمده است.
معرفی آثار و طراحیهای زاها حدید
اصول سبک معماری زاها حدید دریچهای جدید به روی علم معماری گشود و بدون اغراق توانست نمایی از معماری مدرنِ آینده را به گذشتگان نشان دهد. اگرچه سالها قبل، زها حدید به عنوان معمار کاغذی شناخته میشد اما این روزها سبک معماری زاها حدید مورد توجه معماران نسل جدید قرار گرفته و پروژههای زیادی با الگوبرداری از سبک وی به اجرا درآمده است.
زاها حدید از زمان دانشگاه و در دوران حرفهای فعالیت خود، طراحیهای منحصربهفرد و ساختارشکنانهای را ارائه داد که متأسفانه شمار زیادی از آنها هیچگاه اجازه ساخت نگرفتند. اما اصرار بیوقفهٔ او بر تکمیل طراحهای خود ، که مبتنی بر فرمهای سیال و خطوط دینامیک بود، منجر به خلق زبان بصری جدیدی در جهان شد. او ثابت کرد که معماری میتواند رها از قید هندسههای اقلیدسی باشد.
آثار زاها حدید در قالب میراث او که شامل بیش از ۹۵۰ پروژه در سراسر جهان است، الهامبخش نسلهای آیندهٔ معماران باقی خواهد ماند تا به دنبال فرمهایی باشند که فراتر از هر سقف و دیواری است.
بانو حدید آثار زیادی دارد، اما مجموعه ایده سبز در این مقاله به معرفی تعدادی از شاخصترین این پروژهها پرداخته است:
✅ خانه شخصی بانو زاها حدید
خانه شخصی زها حدید که در لندن واقع شده، در سال 2001 تکمیل شد. این خانه یکی از آثار شخصی و نمادین زها حدید است که طراحی آن بر اساس اصول معماری بیونیک و استفاده از خطوط منحنی و فرمهای پیچیده انجام شده است. فضای داخلی و خارجی خانه به شکلی مدرن و مینیمالیستی طراحی شده است که نمایانگر فلسفه معماری منحصر به فرد زاها حدید است
✅ مرکز فرهنگی حیدر علی اف
مرکز فرهنگی حیدر علیاف در باکو، آذربایجان، طراحی شده توسط زاها حدید و رسماً در ۱۰ مه ۲۰۱۲ تکمیل و افتتاح شد. فرم سیال و منحنی بنا که میدان شهری را به فضای داخلی پیوند میدهد، این مجموعهٔ تقریباً ۶۱۹,۰۰۰ فوتمربعی را به نمادی برجسته در معماری معاصر باکو تبدیل کرد. طراحی چشمگیر مرکز باعث شد بنا در سال ۲۰۱۴ جایزهٔ Design of the Year (موزهٔ Design) را کسب کند، موفقیتی که بهعنوان یکی از افتخارات برجسته مرتبط با این پروژه برای طراح و معمار آن ثبت شد
✅ خانه اپرا گوانگ ژو در چین
خانه اپرا گوانگژو در سال ۲۰۱۰ در چین افتتاح شد. طراحی آن با الهام از طبیعت و با فرمهای ارگانیک صورت گرفته است. این بنا شامل سالنهای اپرا، فضاهای عمومی و امکانات جانبی است و با استفاده از نور طبیعی و مواد مدرن، تجربهای منحصر به فرد برای مخاطبان خلق میکند.
✅ مرکز ورزشهای آبی لندن
مرکز ورزشهای آبی لندن که در سال ۲۰۱۱ تکمیل شد، برای بازیهای المپیک ۲۰۱۲ ساخته شد. فرمهای موجمانند و خطوط سیال آن، حرکت آب و انرژی ورزشکاران را به نمایش میگذارند و این پروژه نمونهای موفق از آثار زاها حدید در طراحی فضاهای ورزشی مدرن است. این مجموعه در لندن، انگلستان قرار دارد
✅ موزه حمل و نقل
موزه حمل و نقل در گلاسگو، اسکاتلند در سال ۲۰۰۷ افتتاح شد. فرمهای خمیده و پویا، حرکت و جریان در حمل و نقل را نمایش میدهند و استفاده از نور طبیعی و فضاهای باز، تجربه بازدیدکننده را ارتقا میدهد. این پروژه نمونهای بارز از سبک معماری زاها حدید در حوزه نمایشگاهی است
✅ گالکسی سوهو (Galaxy SOHO)
حدید در طراحیهای آخر خود در سال ۲۰۱۲ واقع پکن، چین دست به خلاقیت زد و با طراحی سازههایی برخلاف اصول همیشگیاش همه را متعجب کرد. مجتمع چهارگانه گلکسی سوهو واقع در چین یکی از طراحیهای متفاوت حدید بود. در این سازهها هیچ خبری از زوایای تند و خطوط مورب نیست و اینبار حدید به طرز ماهرانهای به سراغ خطوط منحنی رفته است. اجرای انحنا در این سازههای چهارگانه به قدری زیبا و متحیرکننده بود که باعث شد حدید لقب «ملکه منحنیها» را از آن خود کند
✅ ساختمان مسکونی ۵۲۰ غربی خیابان ۲۸
این برج مسکونی در نیویورک، ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۱۸ تکمیل شد و با خطوط منحنی و پویا، تعامل میان زیباییشناسی و عملکرد شهری را به نمایش میگذارد. این پروژه نمونهای برجسته از طراحیهای زاها حدید در فضاهای مسکونی لوکس به شمار میرود
✅ مرکز آکادمی علوم فائنو
مرکز آکادمی علوم فائنو در هلسینکی، فنلاند در سال ۲۰۱۵ ساخته شد و فضایی علمی و آموزشی برای تحقیقات فراهم کرده است. پلهای شفاف و فرمهای سیال، تعامل و دسترسی به نور طبیعی را به حداکثر میرسانند و محیطی الهامبخش برای محققان ایجاد میکنند. این پروژه نمونهای از سبک معماری زاها حدید در معماری علمی و تحقیقاتی است
✅ موزه ملی هنر قرن ۲۱ (MAXXI)
موزه MAXXI در رم، ایتالیا در سال ۲۰۱۰ افتتاح شد و هنرهای معاصر را به نمایش میگذارد. فرمهای سیال و استفاده از بتن و شیشه، تجربهای منحصر به فرد در فضاهای نمایشگاهی فراهم کرده است. این پروژه از آثار شاخص زاها حدید در حوزه هنر و معماری معاصر است
✅ پل شیخ زاید
پل شیخ زاید در ابوظبی، امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۰ افتتاح شد. حدید در این مورد نیز باز هم از خطوط صاف استفاده کرده است و با ترکیب آنها در کنار یکدیگر جلوهای از یک موج بزرگ را بر روی آب ایجاد کرده است. همزیستی زیبایی و عملکرد مهندسی را به نمایش میگذارد و نمونهای موفق از طراحیهای زاها حدید در معماری زیرساختی و پلسازی است
✅ پایانه بندر آنتورپ
پایانه بندر آنتورپ در آنتورپ، بلژیک در سال ۲۰۰۵ تکمیل شد و فضایی مدرن و کارآمد برای لجستیک و حمل و نقل دریایی فراهم کرده است. فرمهای مدرن و خطوط سیال، محیطی پویا و عملکردی را برای کاربران ایجاد میکنند و این پروژه نمونهای از سبک معماری زاها حدید در حوزه صنعتی است
✅ موزه هنر ایلی و ادیث براد
طراحی موزه هنر میشیگان یکی از برجستهترین طراحیهای زاها حدید بشمار میرود که در ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۰۸ تکمیل شد و تمامی اصول معماری وی در آن دیده میشود. زوایای تند، اشکال تیغه تیغه و عدم وجود زوایای 90 درجه همگی یادآور سبک حدید هستند که به زیبایی هرچه تمامتر در این پروژه بکار گرفته شدند. این ساختمان در طول روز و بر اساس جهت گیری آفتاب تغییر رنگ میدهد و جلوهای پویا و زنده دارد
✅ برج نوآوری جوکی کلاب
این برج در سئول، کره جنوبی در سال ۲۰۱۶ تکمیل شد و با خطوط سیال، فضای اداری و نوآوری را برای شرکتهای فناوری و استارتاپها فراهم میکند. این پروژه نمونهای از طراحیهای زاها حدید در معماری مدرن شهری است
✅ مرکز فرهنگی و جوانان نانجینگ
مرکز فرهنگی و جوانان نانجینگ در نانجینگ، چین در سال ۲۰۱۴ ساخته شد و فضاهای تفریحی، فرهنگی و آموزشی را در بر میگیرد. فرمهای منحنی و سیال، حس حرکت و پویایی را در کل مجموعه ایجاد میکنند. این پروژه بخشی از آثار شاخص زاها حدید در معماری فرهنگی و شهری محسوب میشود
✅ ساختمان اداری پیرز ویوز
ساختمان اداری پیرز ویوز در مونپلیه، فرانسه در سال ۲۰۱۳ تکمیل شد و نمونهای از معماری اداری مدرن با فرمهای سیال است. طراحی مدرن و کاربردی آن، بهرهوری و زیباییشناسی را به خوبی تلفیق کرده است و بیانگر سبک معماری زاها حدید در فضاهای اداری است
✅ ساختمان چندمنظوره OOPS
این پروژه چندمنظوره در دبی، امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۷ ساخته شد و شامل فضاهای اداری، تجاری و تفریحی است. فرمهای سیال و منحنی ساختمان، تجربه فضایی منحصربهفردی ایجاد کردهاند و تلفیقی موفق از عملکرد و زیبایی را ارائه میدهند. این پروژه از زیباترین آثار زاها حدید در حوزه معماری چندمنظوره و شهری محسوب میشود
طراحی داخلی زاها حدید
علاوه بر معماری، خلاقیت در آثار زاها حدید در زمینه طراحی صنعتی و محصولات مصرفی نیز بهوضوح دیده میشود. او با همان زبان فرمهای سیال و خطوط دینامیک که در معماریاش به کار میبرد، به طراحیهای داخلی و مبلمان، چراغها، لوازم دکوراتیو و حتی کفپوشها و ظروف هنری پرداخت.
این آثار نه تنها انعکاسی از سبک منحصربهفرد او بودند، بلکه نشان میدادند که خلاقیت او فراتر از ساختمان و فضاهای عمومی است و توانسته به دنیای طراحی محصول و هنر کاربردی نیز نفوذ کند. طراحیهای او با ترکیبی از زیباییشناسی نوآورانه و کارکردپذیری، توجه مجموعهداران و علاقهمندان به طراحی را در سطح بینالمللی به خود جلب کردهاند.
افتخارات و جوایز زاها حدید
زاها حدید معمار عراقی یکی از برجستهترین معماران معاصر بود که در طول زندگی حرفهای خود افتخارات و جوایز متعددی دریافت کرد؛ جوایزی که هم به صورت فردی و هم به واسطه پروژههایش اعطا شدند. این جوایز و افتخارات، جایگاه عالی او را در عرصه معماری جهانی تثبیت کردند. در ادامه، فهرستی از مهمترین جوایز و افتخارات او همراه با سال، نام جایزه و نهاد یا شهر اعطا کننده ارائه شده است:
| نام جایزه / افتخار |
سال |
مکان / نهاد اعطا کننده |
پروژههای مرتبط / توضیح |
| مدال طلای طراحی معماری |
1982 |
بریتانیا |
برای پروژه59 Eaton Place |
| عضویت افتخاری در آکادمی هنرها و ادبیات آمریکا |
2000 |
آمریکا |
عضویت بهعنوان تقدیر از خدمات در معماری |
| فرمانده امپراتوری بریتانیا (CBE) |
2002 |
بریتانیا |
تقدیر برای خدمات برجسته در معماری |
| جایزه پرچتکر معماری |
2004 |
بینالمللی (Ceremony) |
اولین زن دریافتکننده در تاریخ، برای پروژههای متعدد |
جایزههای مختلف معماری اروپا / بینالمللی
(مانند جایزه جهانی RIBA)
|
2004 |
بینالمللی (مختلف) |
پروژههایی مانند «Rosenthal Center for Contemporary Art» |
| جوایز مختلف سال |
2005 |
بینالمللی و جهانی |
شامل: «جایزه معماری آلمان»، «BMW»، «طراح سال – طراحی میامی» |
| جایزه استرلینگ RIBA |
2010 |
بریتانیا (لندن) |
پروژه MAXXI Museum |
| جایزه استرلینگ RIBA |
2011 |
بریتانیا (لندن) |
پروژه Evelyn Grace Academy |
| لقب «بانو» (Dame Commander of the Order of the British Empire) |
2012 |
بریتانیا |
تقدیر برای خدمات در معماری و هنرهای معاصر |
| لقب ملکه منحنیها |
2012 |
پکن، چین |
گالکسی سوهو (Galaxy soho) |
| مدال طلای سلطنتی RIBA |
2016 |
بریتانیا (لندن) |
برای خدمات برجسته در معماری که اولین زن که بهصورت مستقل دریافت میکند |
| جایزه پرایمیوم ایمپریال |
2009 |
ژاپن (جایزه هنر بینالمللی) |
تقدیر از سهم او در معماری معاصر |
در نهایت، افتخارات بانو زاها حدید نشاندهنده تأثیر بیبدیل او بر معماری معاصر و جایگاه منحصربهفردش در جهان است. این بانوی پیشرو با دریافت جوایز بینالمللی معتبر و عناوین افتخاری متعدد، بهعنوان بزرگترین بانوی معمار جهان شناخته شد و الهامبخش نسلهای جدید معماران در سراسر دنیا گردید. آثار او نه تنها مرزهای معماری مدرن را جابجا کردند، بلکه نشان دادند که خلاقیت و نوآوری همراه با تعهد حرفهای میتواند جایگاهی استثنایی و شایسته تقدیر برای یک معمار رقم بزند.
امیدوارم این مقاله برای دانشجویان این حرفه، علاقهمندان به معماری و همه کسانی که به دنبال شناخت بیشتر آثار این بانو و معمار عراقی هستند، مفید واقع شود.